Mongo Santamaría był jednym z wielkich ambasadorów afrokubańskiej perkusji, kongistą i liderem zespołu, który połączył kubańskie tradycje muzyczne z jazzem, soulem i popularną muzyką taneczną. Jego kompozycja „Afro Blue” stała się standardem jazzowym, a przebojowa wersja utworu „Watermelon Man” Herbiego Hancocka wprowadziła jego rytmiczne podejście do znacznie szerszej publiczności. Jego kariera pomaga wyjaśnić muzyczne skrzyżowania, które towarzyszyły rozwojowi salsy.
Urodzony w Hawanie (po angielsku), Santamaría zdobywał doświadczenie w muzyce kubańskiej, zanim pracował w Meksyku i Stanach Zjednoczonych (po angielsku). Grał z Tito Puente i stał się ważnym członkiem zespołu wibrafonisty Cala Tjadera, przyczyniając się do rozwoju zachodniego wybrzeża latin jazzu. Jednocześnie jego własne nagrania zachowały silny związek z afrokubańską grą na bębnach i śpiewem.
Album z końca lat 50. XX wieku Mongo wprowadził utwór „Afro Blue”, później interpretowany przez muzyków, w tym Johna Coltrane’a. „Watermelon Man” przyniósł kolejny przełom w 1963 roku: zwarte, porywające nagranie, które trafiło na listy przebojów pop. Kolejne albumy eksplorowały soul oraz rhythm and blues obok latin jazzu, często z aranżacjami trębacza Marty’ego Shellera.
W latach 70. XX wieku nagrania dla Vaya obejmowały Sofrito, album, który łączył współczesne brzmienia z głębokimi rytmicznymi korzeniami Santamaríi. Jego późniejsza twórczość nadal eksplorowała latin jazz, zamiast poprzestawać na jednej sprawdzonej formule.
Santamaría zmarł w 2003 roku. Chociaż większość jego katalogu należy do latin jazzu, a nie stricte salsy, jest on kluczowy dla zrozumienia szerszej muzyki, z którą spotykają się tancerze. Jego dziedzictwem jest bęben conga jako główny głos: zakorzeniony w kubańskiej tradycji, a jednocześnie zdolny do otwierania dialogu między różnymi gatunkami muzycznymi.