Geschiedenis van bachatadans en -muziek

Bachata is een Dominicaanse muziek- en danstraditie die voortkwam uit populaire gitaarmuziek, sociaal dansen en het dagelijks leven in arbeidersgemeenschappen. Tegenwoordig is het een van de populairste Latijns-Amerikaanse partnerdansen ter wereld, maar veel dansers weten nog altijd weinig over de oorsprong ervan. In dit artikel lees je waar bachata vandaan komt, hoe de muziek en dans zich samen ontwikkelden, waarom het genre jarenlang werd gestigmatiseerd en hoe bachata uitgroeide tot een wereldwijde dansscene met veel verschillende stijlen. ^[1][4][6][8]

Waar komt bachata vandaan?

Bachata komt uit de Dominicaanse Republiek. De stijl ontstond uit populaire gitaarmuziek en sociaal dansen, met wortels in ritmische bolero en invloeden van genres zoals son, cha-cha-cha en merengue (Engelstalige pagina). Bachata begon als een gemeenschapsdans die vorm kreeg in het dagelijks leven, niet als iets wat in dansstudio’s werd ontwikkeld. Pas veel later werd de dans een belangrijk onderdeel van de wereldwijde festival- en workshopscene.^{[1][6][7][8][10]}

Wat betekende het woord “bachata” oorspronkelijk?

Voordat bachata de naam van een muziek- en dansgenre werd, betekende het woord meestal een feest of informele bijeenkomst. Het verwees meer naar de sociale omgeving dan naar één specifieke muziekstijl. In de loop van de tijd verschoof de betekenis en raakte het woord verbonden met de gitaarmuziek en partnerdans die rond deze bijeenkomsten ontstonden. ^[1][3]

Een andere oude benaming die je in de geschiedenis van bachata tegenkomt, is música de amargue, vaak vertaald als “muziek van verbittering”. Deze term verwees naar de door liefdesverdriet gekleurde sfeer van veel liedjes. Bachata werd in de beginjaren ook sterk gestigmatiseerd, vooral door klassenvooroordelen en opvattingen over fatsoen.^[1][3][4][5]

De vroege geschiedenis van bachata-muziek

De vroege geschiedenis van bachata-muziek begint bij Dominicaanse populaire gitaarmuziek die werd gevormd door bolero en andere Caribische invloeden. UNESCO herleidt bachata tot ritmische bolero, met bijdragen van son, cha-cha-cha en merengue. Deze invloeden hielpen de intieme zangstijl, de krachtige danspuls en de gitaargerichte klank van bachata vorm te geven.^[1]

Klassieke bachata was opgebouwd rond gitaren, aangevuld met bongo’s, maracas, schraappercussie en bas. Die balans is nog steeds in de muziek te horen. De gitaren dragen een groot deel van de emotie, terwijl de percussie en bas het lied voortstuwen en dansbaar maken. Vroege teksten gingen vaak over verlangen, verraad, afstand en teleurstelling. Dat helpt verklaren waarom de benaming música de amargue zo lang bleef hangen. ^[1][3]

Een belangrijke mijlpaal op het gebied van opnamen volgde in 1962, toen José Manuel Calderón liedjes opnam die latere onderzoekers algemeen omschreven als de eerste bachata-opnamen, of in ieder geval als de eerste liedjes die later als bachata werden herkend. Dit jaartal markeert het vroegste moment waarop bachata duidelijk zichtbaar wordt in de historische bronnen.^[6][9]

In de jaren 1960 bereikte deze gitaarmuziek, vooral dankzij Radio Guarachita, een breder publiek, ook al bleven culturele elitekringen erop neerkijken. Na de ontwrichting door de burgeroorlog van 1965 werd Radio Guarachita een van de belangrijkste kanalen die het genre hielpen verspreiden. Bachata was te horen in huizen, op buurtbijeenkomsten, in bars, cabarets en alledaagse gemeenschapsruimtes, lang voordat de muziek modieus of internationaal verkoopbaar werd.^[6][9]

Waarom bachata werd gestigmatiseerd

Er werd jarenlang op bachata neergekeken omdat de muziek werd geassocieerd met arme en gemarginaliseerde groepen in de Dominicaanse samenleving. Wetenschappers en institutionele bronnen beschrijven een genre dat door smaakmakers uit de midden- en hogere klassen als minderwaardig werd beschouwd. Deze afwijzing hing samen met klassenvooroordelen, stedelijke armoede en raciaal gekleurde ideeën over fatsoen. Binnen de Dominicaanse culturele hiërarchie genoot merengue (Engelstalige pagina) veel meer officieel aanzien, waardoor de elite gitaargeleide bachata gemakkelijker als grof of beschamend kon afdoen.^{[3][7][9][10]}

Dat stigma was zichtbaar in de manier waarop bachata werd behandeld. Het genre kreeg minder steun van prestigieuze media, minder culturele goedkeuring en minder aanzien dan genres die als respectabeler golden. Zelfs de benaming música de amargue, oftewel “muziek van verbittering”, weerspiegelt een deel van dat verhaal. De term beschreef het verdriet in veel liedjes, maar de oordelen over bachata gingen ook over klasse, smaak en de gemeenschappen die met de muziek verbonden waren.^{[3][6][7][9][10]}

Hoe bachata zich door de jaren heen ontwikkelde

Bachata veranderde in de loop der jaren sterk. In de jaren 1970 was de muziek duidelijker herkenbaar geworden als een eigen stijl, hoewel de wortels verder teruggingen. Vanaf het einde van de jaren 1970 en gedurende de jaren 1980 bereikte bachata meer luisteraars, verscheen de muziek vaker op opnamen en werd het genre langzaam commercieel zichtbaarder.^[3][7]

Een van de grootste keerpunten kwam in 1990 met Bachata Rosa van Juan Luis Guerra. Hij vond bachata niet uit, maar hielp de muziek wel een nieuw publiek te bereiken. Voor veel luisteraars die het genre als minderwaardig of ongepolijst hadden beschouwd, liet Bachata Rosa bachata romantischer, verfijnder en toegankelijker klinken.^[7]

Een andere grote verandering kwam aan het begin van de jaren 2000 met Aventura, een Dominicaans-Amerikaanse bachata-groep uit de Bronx. De groep vermengde bachata met R&B, hiphop en tweetalige teksten. Zo kreeg het genre een nieuwer stedelijk geluid zonder zijn wortels te verliezen. Het album We Broke the Rules uit 2002, en vooral de hit “Obsesión”, hielp bachata door te breken bij een veel groter internationaal publiek.^[1][7][11]

Hoe de bachatadans zich ontwikkelde

De bachatadans ontstond als sociale dans in de Dominicaanse Republiek en kreeg vorm op feesten, in bars en tijdens familiebijeenkomsten, niet in dansstudio’s. De bewegingen lijken het meest rechtstreeks te zijn voortgekomen uit partnerdansen in een gesloten houding onder invloed van bolero. Tegelijkertijd ontstond bachata binnen een Dominicaanse sociale danswereld waarin ook op merengue, son en andere Caribische genres werd gedanst.^[1][8]

In zijn vroege vorm was bachata een kleine, intieme sociale dans. Dansers hielden hun bewegingen compact, speelden meer met het ritme en reageerden met voetenwerk en lichaamsbeweging nauwgezet op de gitaren en percussie. Dit is ook nu nog een van de duidelijkste kenmerken van traditionele Dominicaanse bachata.^[1][8]

Bachata werd jarenlang vooral gezien als een informele sociale dans, niet als iets waarvoor mensen reisden om te studeren, op te treden of aan wedstrijden mee te doen. Zelfs toen salsafestivals en congressen aan het einde van de jaren 1990 en in de jaren 2000 groeiden, werd bachata tijdens Latin-avonden vaak nog behandeld zoals merengue of cumbia: iets waarop mensen sociaal dansten, maar niet altijd het hoofdevenement.^[13]

Dat begon in de jaren 2000 te veranderen. Terwijl bachata-muziek wereldwijd groeide, begonnen dansers en docenten buiten de Dominicaanse Republiek de dans formeler te onderwijzen. Ze voegden draaipatronen, een duidelijkere lesstructuur en meer gedeelde bewegingstaal uit salsa en andere partnerdansen toe. In deze periode veranderde bachata van een informele dans voor erbij in iets waarvoor mensen specifiek trainden, optraden en reisden.^[8][11]

Een van de belangrijkste bachatastijlen die ontstond, was bachata moderna. In grote lijnen behield moderna de basismaat van bachata, maar voegde de stijl meer draaipatronen en meer invloed van partnerwerk uit salsa toe. Daardoor paste bachata gemakkelijker in dezelfde wereld van workshops en congressen die salsa al had opgebouwd.^[8]

Bachata Sensual ontstond later en werd internationaal nog invloedrijker. De officiële academie herleidt de stijl tot Cádiz, Spanje (Engelstalige pagina), in 2004 en schrijft de ontwikkeling van een methode rond lichaamsbeweging en connectie met de partner toe aan Korke en Judith.^[12] Vergeleken met traditionele Dominicaanse bachata en zelfs moderna legde Bachata Sensual veel meer nadruk op lichaamsgolven, isolaties, geleide bewegingen van het bovenlichaam en een vloeiender, dramatischer uiterlijk dat deels werd beïnvloed door andere partnerdansen zoals zouk. Dit hielp de wereldwijde bachatascene opnieuw vorm te geven en werd een van de belangrijkste redenen waarom bachatafestivals en -workshops zo snel groeiden in Europa en daarbuiten.^[12]

Tegen het einde van de jaren 2000 werden evenementen die volledig aan bachata waren gewijd steeds zichtbaarder. Het San Francisco International Bachata Festival, opgericht in 2008, beweert het eerste bachatafestival in de Verenigde Staten te zijn. Aan het begin van de jaren 2010 waren er ook grote gespecialiseerde wedstrijden, met bachata-onderdelen tijdens grote wedstrijden zoals de World Latin Dance Cup. Bachata was niet langer slechts een zijzaal tijdens salsa-evenementen.^[14][15][16]

Een korte tijdlijn van de groei van bachata

• Voordat het een genrenaam was: Bachata verwees naar een feest of informele sociale bijeenkomst, nog niet naar een specifieke muziekstijl. ^[4][5]
• 1962: José Manuel Calderón neemt liedjes op die later algemeen als de eerste bachata-opnamen worden beschouwd. ^[6]
• Jaren 1960: Radio Guarachita helpt gitaargeleide bachata een breder publiek te bereiken, ook al blijven culturele elitekringen erop neerkijken.^[6][9]
• Jaren 1970: Bachata wordt duidelijker herkenbaar als een afzonderlijke Dominicaanse populaire stijl. ^[7]
• Jaren 1980: Het genre blijft groeien door opnamen en een grotere publieke zichtbaarheid, nog voordat het volledig algemeen wordt aanvaard. ^[3]
• 1990: Bachata Rosa van Juan Luis Guerra helpt bachata in een ander kader te plaatsen voor een breder publiek uit de middenklasse en voor internationale luisteraars. ^[7]
• Eind jaren 1990 tot jaren 2000: Internationale dansscholen beginnen meer gecodificeerde, niet-Dominicaanse lesmethoden te bevorderen, waaronder moderna en later stijlen met veel fusioninvloeden. ^[8][14]
• Jaren 2000: Urban bachata, Aventura en “Obsesión” helpen bachata uit te groeien tot een werkelijk wereldwijd muziek- en dansfenomeen. ^[7][11]
• Midden tot eind jaren 2000: Bachatango en andere fusionexperimenten winnen terrein in internationale workshop- en festivalscenes. ^[14]
• Eind jaren 2000 tot jaren 2010: Bachata Sensual, officieel toegeschreven aan Korke en Judith in Spanje, wordt een van de invloedrijkste internationale bachatastijlen. ^[12]
• Jaren 2010: Specifieke bachatafestivals, gespecialiseerde evenementen en grote wedstrijden raken veel sterker gevestigd. Dit laat zien dat bachata niet langer slechts een zijzaal tijdens salsa-evenementen is. Van World Bachata Masters zijn bijvoorbeeld edities in Madrid gedocumenteerd die teruggaan tot 2013. ^[13]
• 2019: UNESCO schrijft de muziek en dans van de Dominicaanse bachata in als immaterieel cultureel erfgoed. ^[2]

Bachata vandaag

Bachata is tegenwoordig zowel een Dominicaanse sociale traditie als een wereldwijde dansscene. De dans leeft voort tijdens familiebijeenkomsten, buurtfeesten, in clubs, op festivals en in studio’s. De stijlaanduidingen en nieuwere trends zijn echt, maar dat geldt ook voor de Dominicaanse wortels waaruit ze zijn voortgekomen.^[1][2]

Wanneer mensen over bachata spreken, helpt het daarom om specifiek te zijn. Ze kunnen Dominicaanse sociale bachata, urban bachata-muziek, Bachata Sensual of de bredere internationale scene bedoelen. Dit alles maakt tegenwoordig deel uit van bachata, maar het is niet allemaal hetzelfde (zie onze gids over bachatastijlen).^[2][7][8]

Bronnen

1. UNESCO. Music and dance of Dominican Bachata (Nomination file No. 01514). 2019.
2. UNESCO Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. Decision 14.COM 10.b.10, Inscription of “Music and dance of Dominican Bachata”. 2019.
3. Documentenarchief van UNESCO. PDF over de nominatie van Dominicaanse bachata.
4. Real Academia Española en ASALE. bachata, Tesoro de los diccionarios históricos de la lengua española. 2021.
5. ASALE. bachata, Diccionario de americanismos. 2010.
6. From Radio Guarachita to El Tieto eShow: Bachata’s Imagined Communities. Latin American Research Review. 2022.
7. Deborah Pacini Hernandez. Urban Bachata and Dominican Racial Identity in New York. Cahiers d’études africaines. 2014.
8. Bachata Dance: Sexuality, Authenticity, and Community. Texas A&M University, OakTrust-archief.
9. Deborah Pacini Hernandez. Bachata: A Social History of a Dominican Popular Music. Temple University Press. 1995.
10. Bachata and Dominican Identity / La bachata y la identidad dominicana. McFarland. 2014.
11. CUNY Dominican Studies Institute. 2000s: Bachata Overtakes the World, uit A History of Dominican Music in the United States.
12. Bachata Sensual Academy. History of Bachata Sensual. Schrijft de stijl toe aan Korke en Judith en dateert deze in 2004 in Cádiz, Spanje.
13. University of Washington College of Arts & Sciences. Salsa Dance. Vermeldt het eerste salsacongres in Puerto Rico in 1997 en de groei van de congresvorm.
14. San Francisco International Bachata Festival. Festivalgeschiedenis / informatiepagina. Stelt dat het festival in 2008 werd opgericht en omschrijft zichzelf als het eerste festival in de Verenigde Staten dat volledig aan bachata was gewijd.
15. World Latin Dance Cup / World Bachata Masters. Officiële wedstrijdgeschiedenis of evenementpagina. Documenteert grote internationale bachatawedstrijden in de jaren 2010.
16. Euronews. Artikel over de groei van bachata in Europa. 2015.